Бала үшін интернет — әрі мектеп, әрі ойын алаңы, әрі достарымен кездесетін орын. Оған тыйым салу мүмкін емес, оның қажеті де жоқ. Балаға бірнеше түсінікті ережені үйретіп, кез келген оғаш немесе жағымсыз жағдаймен сізге келуге болатынын келісіп алу әлдеқайда сенімді.
Жеке деректер — үйдің кілті сияқты
Балаға қарапайым ойды түсіндіріңіз: өзің туралы кейбір мәліметтерді бейтаныс адамдарға, тіпті олар өте мейірімді болса да, айтуға болмайды. Олар:
- фотосуретпен бірге толық аты-жөні;
- үй мекенжайы, мектеп пен сынып нөмірі;
- телефон нөмірі және бала күнде жүретін жол;
- құпиясөздер мен СМС-тегі кодтар — оларды ешкімге, тіпті «ойын әкімшілігіне» де айтпайды;
- баланың қайда тұратынын немесе оқитынын оңай аңғартатын фотосуреттер.
Кішкентай балаларға жақсы салыстыру: құпиясөз — пәтердің кілті. Біз кілтімізді танымайтын адамдарға бермейміз.
Құпиясөздер және аккаунтқа кіру
Балаға сенімді құпиясөз ойлап табуға көмектесіңіз: бірнеше сөзден тұратын ұзын тіркесті есте сақтау жеңіл, ал табу қиынырақ. Әр сервистің құпиясөзі әртүрлі болуы керек. Мүмкін болса, СМС немесе қолданба арқылы кіруді растауды қосыңыз — сонда аккаунтты ұрлау қиындайды.
Кіші балалардың аккаунт құпиясөздерін ата-ананың да білетінін келісіп алыңыз. Неге екенін түсіндіру маңызды: хат алмасуды оқу үшін емес, аккаунтты бұзып кетсе немесе бала құпиясөзді ұмытып қалса, көмектесу үшін.
Хат алмасудағы бейтаныс адамдар
Желідегі адам өзін кез келген адам ретінде көрсете алады — құрдас, жаттықтырушы, ойын қызметкері. Балаға айту керек алаңдататын белгілер:
- хат алмасуды ата-анадан құпия ұстауды сұрайды;
- сыйлық береді — ойын валютасын, скиндерді, телефонға ақша — кейін соның орнына бірдеңе талап етеді;
- фото сұрайды, әсіресе жеке фото, немесе басқа мессенджерге ауысуды ұсынады;
- шын өмірде кездесуге шақырады;
- бала бас тартса, қорқытады немесе қоқан-лоққы жасайды.
Басты ереже: егер қарым-қатынаста ересектерден құпия пайда болса, бұл бірден ата-анаға айтуға себеп. Бала мұндай әңгіме үшін оны жазаламайтынына және телефонын алмайтынына сенімді болуы керек.
Бала қорқынышты немесе жағымсыз бірдеңе көрсе
Ерте ме, кеш пе, бұл кез келген балада болады: ұсыныстардағы қатыгез видео, дөрекі хабарлама, әдепсіз сурет. Осы сәтте сіздің жауабыңыз кез келген баптаудан маңыздырақ.
- Сабыр сақтаңыз. Егер сіз қорқып немесе ашуланып қалсаңыз, келесі жолы бала үндемей қалуы мүмкін.
- Айтқаны үшін алғыс айтыңыз: «Маған келгенің жақсы болды».
- Нақты не көргенін және не сезінгенін сұраңыз. Тергемеңіз — жай ғана тыңдаңыз.
- Жіберушіні немесе арнаны бірге бұғаттап, қолданба мәзірі арқылы шағым жіберіңіз.
- Егер балаға қоқан-лоққы жасаса, бопсаласа немесе жеке фото сұраса — хат алмасуды сақтап (экран суреттері), өз бетіңізше шешуге тырыспай, көмекке жүгініңіз.
Бүгін не істеу керек
- Баламен бірге отырып, ол қандай қолданбаларды пайдаланатынын және кіммен сөйлесетінін қараңыз. Тергеусіз — қызығушылықпен.
- Оның аккаунттарындағы құпиялылық баптауларын тексеріңіз: кім жаза алады, фотоны кім көреді, топқа кім қоса алады. Толығырақ — қолданба баптаулары туралы материалда.
- Бірге сенімді құпиясөздер ойлап тауып, кіруді растауды қосыңыз.
- Отбасылық ереже туралы келісіңіз: «Интернетте бірдеңе қорқытса немесе оғаш көрінсе — маған айт. Мен ұрыспаймын».
- Бұл әңгімені анда-санда қайталап отырыңыз: 7 жастағы және 12 жастағы баланың ережелері әртүрлі.
Қашан көмекке жүгіну керек
Егер балаға қоқан-лоққы жасаса, бопсаласа, кездесуге немесе жеке фото жіберуге көндірсе — бұл «өзіміз шешеміз» жағдайы емес. Дәлелдерді сақтап, полицияға жүгініңіз. Өмір мен денсаулыққа қауіп төнсе, 112 нөміріне қоңырау шалыңыз. Егер бала болған оқиғадан кейін қатты алаңдап, нашар ұйықтаса немесе тұйықталып қалса, мектеп психологымен немесе балалар маманымен сөйлескен жөн.