Қауіпсіздік ережелерін балалар тыйымнан гөрі әңгіме арқылы жеңіл түсінеді. Бұл әңгімелерді баламен бірге оқып, әрқайсысынан кейінгі сұрақтарды талқылаңыз. Дұрыс немесе бұрыс жауап жоқ — маңыздысы, сіздер сөйлесесіздер.
Бірінші әңгіме. Айсұлу және құпия сыйлық
Айсұлу ферма туралы ойынды қатты жақсы көретін. Онда оның қойлары, бағы және есігінде ою-өрнегі бар кішкентай үйі болатын.
Бір күні ойында оған «Мейірімді Фермер» деген бейтаныс ойыншы жазды.
— Сәлем! Сенің фермаң ең әдемі екен! Саған жүз алтын тиын сыйлайын ба?
Айсұлу қуанып кетті. Тиындары өте аз болатын.
— Тек бұл біздің құпиямыз, — деп жазды Фермер. — Анаңа айтпа. Қай мектепте оқитыныңды айтшы, тағы сыйлық жіберемін.
Айсұлу ойланып қалды. Сыйлық — жақсы нәрсе. Бірақ «құпия» деген сөз оған ұнамады. Анасы әрдайым: «Жақсы тосынсыйды құпия ұстауға болады, ал жаман құпияны — болмайды», — дейтін.
Айсұлу планшетті жауып, асүйге барды.
— Апа, ойында маған бір адам жазды. Тиын сыйлағысы келеді, бірақ саған айтпауымды сұрайды.
Анасы қасына отырып, оны құшақтады.
— Айтқаның өте дұрыс болды. Баладан ата-анасынан бірдеңе жасыруды сұрайтын ересек жаман іс істейді. Келші, оны бірге бұғаттайық.
Олар «Мейірімді Фермерді» бұғаттап, ойында ол туралы шағым жіберді. Ал кешке анасы мен Айсұлу фермада қойларға жаңа қора салды — ешқандай бөгде тиынсыз.
Баламен сөйлесіңіз:
- Айсұлуға «құпия» деген сөз неге ұнамады?
- Жақсы тосынсый жаман құпиядан немен ерекшеленеді?
Екінші әңгіме. Тимур «жоқ» дейді
Үзілісте үлкен балалар Тимурға жақындады.
— Телефоныңды бер, қоңырау шаламыз, — деді біреуі қолын созып.
Тимур қорқып кетті. Балалар одан биік әрі дауыстары қатты еді. Олар кетсе екен деп, телефонды бере салғысы келді.
Бірақ ол әкесімен не туралы сөйлескенін есіне алды: «Сенің денең мен заттарың — сенікі. Сенің тіпті ересекке немесе өзіңнен үлкенге де „жоқ“ деуге құқығың бар».
Тимур терең дем алып, қатты әрі анық айтты:
— Жоқ. Бермеймін.
Сосын бұрылып, дәліздің түкпірінде тұрған мұғалімге қарай жүрді.
— Апай, үлкен балалар телефонымды талап етіп жатыр.
Мұғалім мән-жайды анықтауға кетті, ал Тимур оның жанында қалды. Кешке ол бәрін әкесіне айтып берді. Әкесі:
— Мен сені мақтан тұтамын. «Жоқ» деп, ересекті шақыру — бұл батылдық, шағымшылдық емес, — деді.
Баламен сөйлесіңіз:
- Тимурға «жоқ» деу неге қиын болды?
- Қорқып тұрсаң, мектептегі қай ересектерге бара аласың?
Үшінші әңгіме. Данияр қателігі
Данияр ойында жаңа скин алғысы келді. Экранда батырма шықты: «Тегін ал! Анаңның телефон нөмірін және СМС-тегі кодты енгіз».
Данияр солай істеді. Ал бір минуттан кейін бірдеңе дұрыс емес екенін түсінді: анасының телефонына ақша есептен шығарылғаны туралы хабарлама келді.
Ол қатты қорқып кетті. «Апам ұрсады, — деп ойлады ол. — Үндемей қойғаным дұрыс шығар?»
Ол бөлмеде ұзақ жүрді. Бірақ ақыры анасына барып, еденге қарап тұрып, бәрін айтып берді.
Анасы алдымен қабағын түйді, бірақ кейін:
— Бірден айтқаның үшін рақмет. Мұндай нәрсе туралы неғұрлым тез білсек, соғұрлым түзету оңай. Қателікті бәрі жасайды — балалар да, ересектер де, — деді.
Олар бірге банкке қоңырау шалды, ал кейін анасы түсіндірді: СМС-тегі код — үйдің кілті сияқты. Сыйлық уәде етсе де, оны ешқашан ешкімге айтпайды.
Данияр жеңілдеп қалды. Айту үндемей жүргендей қорқынышты емес екен.
Баламен сөйлесіңіз:
- Данияр неге алдымен үндемегісі келді?
- Интернетте қателессең, не істеуге болады?
Ата-аналарға кеңес
- Әңгімелерді сабақ ретінде емес, ұйқы алдындағы кәдімгі ертегі ретінде оқыңыз.
- Бала «білмеймін» деп жауап берсе, қыстамаңыз — сұраққа басқа күні оралыңыз.
- Балаңызға ұқсайтын кейіпкер туралы өз әңгімеңізді бірге ойлап табыңыз.
- Барлық әңгіменің басты ойы біреу: ересекке айту — дұрыс, бұл үшін ұрыспайды. Бала шынымен мәселемен келгенде, мұны өз іс-әрекетіңізбен растаңыз.